ĐỘT BIẾN GEN
591
Thứ Hai, 09/11/2023, 03:05 (GMT+7)
1. Tổng quan về đột biến gen
Đột biến gen là những thay đổi bất thường trong trình tự ADN (acid deoxyribonucleic) – vật liệu di truyền chịu trách nhiệm lưu trữ thông tin cấu tạo và hoạt động của tế bào. Những đột biến này có thể ảnh hưởng đến chức năng bình thường của gen, từ đó dẫn đến các bệnh lý di truyền, ung thư, rối loạn chuyển hóa, dị tật bẩm sinh và nhiều vấn đề sức khỏe khác.
Đột biến gen có thể xảy ra ở bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời – từ giai đoạn phôi thai cho đến khi trưởng thành. Một số đột biến có thể di truyền từ cha mẹ, trong khi số khác xảy ra ngẫu nhiên do ảnh hưởng từ môi trường sống hoặc quá trình sao chép ADN bị lỗi.
⸻
2. Nguyên nhân gây đột biến gen
Đột biến gen có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm:
a. Yếu tố nội sinh:
-
- Lỗi trong quá trình sao chép ADN: Khi tế bào phân chia, ADN cần nhân đôi. Nếu quá trình này gặp lỗi mà không được sửa chữa kịp thời, sẽ gây ra đột biến.
- Rối loạn chuyển hóa nội sinh: Các gốc oxy hóa tự do sinh ra trong cơ thể có thể gây tổn thương ADN.
b. Yếu tố ngoại sinh:
-
- Tia phóng xạ, tia cực tím (UV): Làm tổn thương chuỗi ADN, tăng nguy cơ đột biến.
- Chất hóa học: Bao gồm khói thuốc lá, hóa chất công nghiệp, thuốc trừ sâu, dioxin, v.v.
- Virus và vi khuẩn: Một số virus có khả năng xen ADN của chúng vào gen người (như HPV gây ung thư cổ tử cung).
⸻
3. Triệu chứng của đột biến gen
Triệu chứng đột biến gen rất đa dạng, phụ thuộc vào loại gen bị ảnh hưởng, mức độ đột biến và cơ quan bị tác động. Một số biểu hiện thường gặp:
-
- Dị tật bẩm sinh (sứt môi, hội chứng Down…)
- Rối loạn phát triển trí tuệ hoặc vận động
- Bệnh lý chuyển hóa (phenylketon niệu, thiếu enzym…)
- Tăng nguy cơ mắc ung thư (ung thư vú, đại trực tràng…)
- Vấn đề sinh sản hoặc vô sinh
- Một số trường hợp không có biểu hiện gì và chỉ phát hiện khi làm xét nghiệm gen
⸻
4. Đối tượng nguy cơ cao
-
- Người có tiền sử gia đình mắc bệnh di truyền
- Cặp vợ chồng hiếm muộn, sảy thai liên tiếp
- Trẻ em có dấu hiệu bất thường về phát triển thể chất hoặc trí tuệ
- Người thường xuyên tiếp xúc với hóa chất, tia phóng xạ
- Người có tiền sử ung thư sớm (<50 tuổi), đặc biệt là ung thư vú, buồng trứng, đại tràng…
⸻
5. Phòng ngừa đột biến gen
Dù không thể ngăn chặn hoàn toàn đột biến gen, nhưng có thể giảm nguy cơ thông qua các biện pháp:
-
- Tránh tiếp xúc với chất gây đột biến (thuốc lá, hóa chất, tia UV)
- Chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu chất chống oxy hóa
- Khám sàng lọc di truyền trước sinh và tiền hôn nhân
- Tiêm phòng các virus có nguy cơ gây ung thư (HPV, viêm gan B)
- Tư vấn di truyền đối với người có tiền sử gia đình mắc bệnh
⸻
6. Chẩn đoán đột biến gen
Các phương pháp chẩn đoán hiện đại gồm:
-
- Xét nghiệm giải trình tự gen (NGS): Phân tích hàng ngàn gen trong một lần xét nghiệm.
- Xét nghiệm PCR: Tìm kiếm đột biến cụ thể trong đoạn ADN.
- Xét nghiệm Microarray: Phát hiện mất đoạn, lặp đoạn gen.
- Tư vấn di truyền lâm sàng: Kết hợp kết quả xét nghiệm với lịch sử gia đình để đưa ra đánh giá nguy cơ.
Việc chẩn đoán giúp xác định chính xác nguyên nhân bệnh, hỗ trợ điều trị, tiên lượng và tầm soát cho người thân.
⸻
7. Điều trị và quản lý
Hiện nay chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn đột biến gen, nhưng có thể quản lý và điều trị triệu chứng, bao gồm:
a. Điều trị hỗ trợ:
-
- Dinh dưỡng đặc biệt, bổ sung enzym, thuốc điều chỉnh gen
- Phẫu thuật phục hồi chức năng (nếu có dị tật)
- Vật lý trị liệu, can thiệp phát triển cho trẻ em
b. Điều trị nhắm trúng đích:
Trong ung thư, thuốc điều trị đích (targeted therapy) giúp kiểm soát hiệu quả khối u có đột biến gen đặc hiệu.
c. Liệu pháp gen (gene therapy):
Là hướng điều trị tiềm năng trong tương lai, sử dụng công nghệ như CRISPR để sửa chữa gen bị lỗi.
⸻
Kết luận
Đột biến gen là một vấn đề y học phức tạp và có thể ảnh hưởng đến nhiều mặt của sức khỏe con người. Việc hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp phòng ngừa – chẩn đoán – điều trị sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong việc bảo vệ bản thân và gia đình khỏi các nguy cơ bệnh lý di truyền nguy hiểm.
⸻
